Derinlerdeki Saklı Dünya: Kedilerin ve Köpeklerin Görünmeyen Evreni
DCA Editör Ekibi
3 dk okuma
İçindekiler
Gündelik koşturmaca içinde dünyayı yalnızca kendi gözlerimizle görür, kendi duyularımızla anlamlandırırız. Oysa aynı odayı, aynı sokağı paylaştığımız kedi ve köpeklerimiz, bizim için sessiz ve karanlık kalan bambaşka bir algı evreninde yaşar.
Bu yazıda
- Umwelt kavramı: Her canlının kendine özgü algı dünyası
- Köpek burnunun koku ile solunumu nasıl ayırdığı
- Koklamanın köpekler için neden bir ihtiyaç olduğu
- Bıyıklar, dokunma ve duyuların enerji maliyeti
Umwelt: Her Canlının Kendi Algı Balonu
Biyolog Jakob von Uexküll’ün 1909’da literatüre kazandırdığı Umwelt kavramı, bir hayvanın duyuları aracılığıyla algılayabildiği ve deneyimleyebildiği çevreyi ifade eder. Her canlı, kendi duyularının sınırlarıyla çizilmiş benzersiz bir balonun içinde yaşar.
Biz insanlar algıladığımız dünyayı gerçekliğin tamamı sanırız; oysa bu bir yanılsamadır. Doğanın zenginliği içinde her tür, büyük bir gerçekliğin yalnızca bir kesitine dokunabilir.
Görme Merkezli İnsan, Koku Merkezli Köpek
İnsanlar görsel dünyaya fazlasıyla bağımlıdır. Kültürümüz ve dilimiz bile görme duyusu üzerine kuruludur: Umut dolu gelecekler “parlak”, distopyalar ise “karanlık”tır.
Köpeklerin dünyasında ise belirleyici olan gözler değil, burundur. Renkleri bizden daha sınırlı ayırt eden köpekler, çevrelerini her şeyden önce koku aracılığıyla okur.
Köpek Burnunun Mühendisliği
Köpek burnu, insanınkinden kökten farklı bir yapıya sahiptir. Biz nefes aldığımızda koku ve solunum aynı hava akışını paylaşır; köpekte ise hava akışı ikiye ayrılır. Büyük bölümü akciğerlere giderken, koku için ayrılan bir kol burnun arka kısmındaki koku alma dokusuna yönelir.
Burun deliklerinin yanlara doğru açılan yarıkları da ayrı bir avantaj sağlar: Köpek nefes verirken hava bu yarıklardan yanlara ve geriye doğru atılır; böylece köpek önündeki koku yüklü havayı karıştırmadan yeni kokuları içeri çekmeye devam edebilir. Aktarılan bir deneyde, bir pointer cinsi köpeğin 30 kez nefes vermesine rağmen yaklaşık 40 saniye boyunca kesintisiz bir iç hava akışı sürdürdüğü gözlemlenmiştir.
Bir Yürüyüş, Koku Dolu Bir Yolculuk
Bu yüzden köpekler için yürüyüş yalnızca fiziksel bir egzersiz değil, geçmişin okunduğu koku dolu bir yolculuktur. Biz bir odaya girdiğimizde duvarları ve mobilyaları görürüz; köpek ise oraya daha önce kimlerin girdiğini ve ne kadar zaman önce geçtiğini kokudan çıkarabilir. Rüzgârın getirdiği kokular, henüz görünmeyen bir şeyin yaklaştığını da ona haber verebilir.
Koku, ışıktan farklı olarak düz bir çizgide ilerlemez; köşelerden döner, karanlıkta yol alır ve arkasında iz bırakır. Köpeklere kendi görsel dünyamızı dayattığımızda, koklama isteklerini bastırıp onları merak ettikleri izlerden aceleyle uzaklaştırdığımızda, en temel doğalarından birini kısıtlamış oluruz.
Köpeğiniz durup koklamak istediğinde oyalanmıyor; dünyayı okuyor.
Araştırmalar, düzenli olarak koku odaklı etkinlikler yapan köpeklerin belirsiz durumlara daha iyimser yaklaşabildiğine işaret ediyor. Bunu günlük hayata taşımak için büyük değişiklikler gerekmez:
- Yürüyüşün bir bölümünü, köpeğinizin rotayı burnuyla belirlediği koku molalarına ayırın.
- Güvenli alanlarda uzun bir kayışla daha serbest bir keşif alanı tanıyın.
- Evde ödül ya da oyuncak saklayıp buldurarak basit koku oyunları oynayın.
Dokunma, Bıyıklar ve Duyuların Bedeli
Algı dünyasındaki farklılıklar yalnızca kokuyla sınırlı değildir. Kediler, bıyıkları (vibrissa) sayesinde karanlıkta bile çevrelerindeki nesneleri ve hava akımlarını hassas biçimde algılar; köpeklerin yüzlerindeki bıyıklar ve hassas deri yapıları da dokunma ve titreşim hakkında benzer bilgiler sağlar. Kedilerin insanların duyamadığı yüksek frekanslı sesleri işitebilmesi de av odaklı dünyalarının bir parçasıdır.
Yine de doğada hiçbir canlı her şeyi algılayamaz, çünkü duyuları ve onları işleyen sinir hücrelerini sürekli hazır tutmak ciddi bir enerji maliyeti gerektirir. Evrim, her canlıya yaşam biçiminin gerektirdiği kadar duyusal donanım kazandırmıştır.
Onların Gözünden, Burnundan ve Patilerinden
Kendi duyusal kabuğumuzun dışına çıkıp dostlarımızın Umwelt’ini anlamaya başladığımızda yalnızca onların hayatını zenginleştirmekle kalmaz, kendi dünyamızı da derinleştiririz. Doğayı beş duyumuzun sınırlarından kurtarmanın yolu, diğer canlıların gözünden, burnundan ve patilerinden bakmayı öğrenmektir.
