Bir Border Collie'nin koyun sürüsüne dikkatle baktığını görmüşsünüzdür: başı alçak, bakışı kilitli, bedeni yere yaklaşmış. Bir pointer ise av kokusunu aldığında bir heykel gibi donar, tek bir patisi havada. Bir retriever düşen kuşu görüp ağzına alır, nazikçe getirir. Hepsi kurtla ortak bir atadan gelen köpekler. Ama davranışları ne kadar farklı! Bu farkların nedeni, avı oluşturan davranış zincirinin (bakma, sinsice yaklaşma, kovalama, yakalama) ırk seçilimiyle parçalara ayrılması: her ırkta bu zincirin farklı halkaları öne çıkarıldı.

Avlanma dizisi nedir?

Etologlar yırtıcı bir hayvanın av sırasındaki davranışlarını belirli bir sıra içinde anlatır: önce avı fark edip ona yönelme, sonra bakışla sabitleme, sinsice yaklaşma, kovalama, yakalama ısırığı, öldürme ısırığı, parçalama ve yeme. Kurtta bu dizi baştan sona eksiksizdir. Evcilleşme ve özellikle ırk üretimi sırasında insanlar farklı işler için farklı köpekler seçti ve bu seçilim, dizideki bazı halkaları güçlendirdi, bazılarını zayıflattı ya da tamamen devre dışı bıraktı.

Burada şu uyarıyı yapalım: bunlar eğilimlerdir, kader değil. Aynı ırkın içindeki bireyler arasındaki farklar, ırklar arasındaki farklar kadar büyük olabilir. Ayrıca bir ırkın davranışı yalnızca genlerle değil, yetiştirilme biçimi ve sosyalleşme ile de şekillenir.

Her ırk dizinin farklı bir yerini öne çıkardı

  • Çoban köpekleri: Sürüyü yönetmek için seçildiler. Border Collie gibi koyun köpekleri sürüyü ön ve yan konumdan, alçak, çömelmiş bir duruş ve keskin bakışla (eyeing) kontrol eder. Bu, bir yırtıcının sürünmesine çok benzer. Heeler tipi sığır köpekleri ise sürüyü arkadan topuk ısırarak yönlendirir. İkisinde de yakalama ve öldürme kısımları neredeyse silinmiştir.
  • İşaret eden av köpekleri (pointer, setter): Avın kokusunu alınca donarlar. Bu, 'kovalama' başlamadan önceki duraksamanın güçlendirilmiş hâlidir; böylece avcı hazırlanmak için zaman kazanır.
  • Av ürküten köpekler (spaniel): Avı yerinden sıçratır, ama onu kovalamaz.
  • Getiren köpekler (retriever): Düşen kuşu görür, hatırlar, yakalar ve taşır; fakat parçalamaz, yemez. Yakalama ve taşıma halkaları güçlenmiş, sonrası bastırılmıştır.
  • Tazılar: Görsel avcılar (greyhound, whippet, Türk tazısı) kovalamayı geliştirdi; koku tazıları (beagle gibi) ise izi sürmeye odaklandı. Her ikisi de çoğu zaman tek başına çalışmak üzere seçildi.
  • Teriyerler: Yer altı ve küçük av için seçildi; yakalama ve öldürme halkaları daha belirgindir.
  • Sürü koruyucu köpekler (Kangal, Akbaş): Bambaşka bir yol izledi. Bu köpekler sürüye bağlanacak biçimde yetiştirilir; avlanmaz, korurlar. Önce havlama ve duruşla uyarır, gerekirse müdahale ederler.

Bu tablo, Türkiye'deki köpeklere bakarken de yol gösterici. Kangal ve Akbaş gibi çoban köpekleri bekçilik için seçilmiş, tanıdık olana toleranslı, yabancıya karşı temkinli; sürüye bağlanır, avlanmaya değil korumaya odaklıdır. Zağar ve tazı tipleri ise kovalama ve koku izine yakındır. Aynı sokakta yaşayan bu köpekleri tek bir 'sokak köpeği' etiketine sığdırmak, onların farklı ihtiyaçlarını kaçırmamıza yol açar.

Çoban köpekleri avı neden sonuna götürmez?

Çoban köpeklerinin işi koyuna zarar vermek değil, onu yönlendirmektir. Seçilim sırasında yakalama-ısırma-öldürme halkaları zayıflatıldığı için kovalamaya hazır, ama sonuna götürmeyen köpekler ortaya çıktı. Dizi çoğu zaman bakış, sürünme ve kovalama düzeyinde kalır. Ancak aynı mekanizma, koyun yerine bisiklet, koşucu, çocuk ya da araba olduğunda sorun yaratabilir. Köpek bunu bilinçli bir niyetle yapmaz; bedeni seçildiği 'işi' yapar: bakar, sürmeye çalışır, topuğa yaklaşır.

Eğitmenin notu: Çoban ırkı bir köpeğin çocukları 'toplamaya' ya da arabaları kovalamaya çalışması kötü niyet değil, seçilmiş bir davranışın yön değiştirmesidir. Cezayla bastırmaya çalışmak yerine, bu enerjiyi kurallı oyunlara ve zihinsel görevlere yönlendirmek gerekir.

Bu bilgi evimizde ne işe yarar?

Irkınıza ya da karışımınıza uygun bir 'iş' vermek, birçok davranış sorununu önlemeye yardımcı olur. Çoban ırkına 'getirme', 'hedefe gitme' gibi kontrollü kovalama oyunları sunmak, retriever’ınıza ağız doldurma imkânı vermek, koku tazısına koku yürüyüşleri yaptırmak, teriyere kazma kutusu hazırlamak, tazıya güvenli alanda sprint atma fırsatı vermek bu ihtiyaçları evinizin düzenine zarar vermeden karşılar.

Aynı zamanda sokak köpeklerine bakarken de aynı çerçeve işe yarar: Türkiye'de pek çok köpek farklı ırk özelliklerinin karışımını taşır. Görünüme bakıp karar vermek yerine davranışa bakın: bu köpek bakarak mı yaklaşıyor, kovalamaya mı eğilimli, koku izine mi takılıyor?

Pratik öneriler

  • Köpeğinizin ırkını ya da karışımını araştırın, ama bireyselliğini de gözleyin: ırk bir başlangıç noktasıdır, kesin hüküm değil.
  • Kovalama eğilimi olan köpeklerde ('koşucuya atılıyor', 'araba kovalıyor') güvenli yönlendirme için oyun ve kayış ile çalışın; kayışsız yürüyüşü eğitim oturana kadar erteleyin.
  • Her gün köpeğin doğal eğilimine uygun bir görev verin: koku, getirme, hedefe gitme ya da kontrollü kovalama.
  • Cezalandırmak yerine yönlendirin; istenen davranışı ödüllendirin.
  • Davranış sorunlarında bir davranış uzmanıyla çalışın; köpeğinize uygun ‘işi’ birlikte planlamak en hızlı yoldur.