Bir haberde köpek saldırısı okuduğumuzda çoğumuzun ilk sorusu aynıdır: “Hangi ırktı?” Sonra da internette dolaşan “en tehlikeli ırklar” listeleri devreye girer. Oysa bu listelerin arkasındaki rakamlar, göründüğünden çok daha kırılgan bir zemine dayanır. Gelin birlikte bakalım.

Rakamlar neyi gösterir, neyi göstermez?

Elimizdeki ısırık verilerinin büyük kısmı, acil servise ya da sağlık kuruluşuna ulaşan ağır olaylardan gelir. Evde yaşanan, kimsenin kayda geçirmediği hafif ısırıklar bu tabloda yoktur. Yani liste, olayların kendisini değil yalnızca kayda girenleri yansıtır.

İkinci sorun, “payda” meselesidir. Bir ırk çok yaygınsa, sayıca daha fazla ısırık kaydında görünmesi şaşırtıcı değildir. Mahallede her üç köpekten biri aynı ırktansa, olayların da büyük bölümünde o ırkı görürüz. Kaç köpek olduğunu bilmeden olay sayısına bakmak, “en çok kaza yapan marka” diye en çok satılan arabayı göstermeye benzer.

Üçüncüsü, listelerin zamanla değişmesidir. Bir dönem öne çıkan ırklar, sahiplerin tercihleri değişince başka ırklara yerini bırakır. Eğer risk ırkın “doğasında” olsaydı, bu kadar dalgalanma beklemezdik.

Ciddiyet ile sıklık da farklı kavramlardır. Ağır yaralanma kayıtlarında iri ve güçlü köpekler öne çıkabilir; ama bu, o ırkın bireylerinin daha sık ısırdığını göstermez. Küçük bir köpeğin ısırığı çoğu zaman hastaneye gidilecek kadar ağır olmadığı için hiçbir listeye girmez.

Bu yüzden bir istatistiği okurken üç soru sormak işe yarar: Veri nereden geliyor? Irk bilgisini kim, nasıl belirlemiş? Toplam köpek sayısı biliniyor mu? Bu sorulara yanıt yoksa, elimizdeki liste bir bilgi değil, olsa olsa bir izlenimdir.

Irk etiketi ne kadar güvenilir?

Bir saldırı haberinde yazılan ırk adı çoğu zaman bir görgü tanığının ya da gazetecinin tahminidir. Köpeğin görünüşüne bakıp ırkını söylemek, özellikle karışık ırklarda, olsa olsa eğitimli bir tahmindir. Aynı köpeğe farklı insanlar farklı ırk adı verebilir. Üstelik görünüş ile davranış her zaman örtüşmez.

Bu belirsizlik, ırka özgü yasaklarda ciddi bir sorun yaratır. Birçok ülkede “dövüş köpeği” sayılan ırklar yasaklanmıştır. Ancak bu ırklar ısırık kayıtlarında görece seyrek yer alır; ısırıkların büyük çoğunluğu yaygın, sıradan ırklardan gelir. Yasaklar da genel olarak ısırık sayısını düşürmemiştir. Çünkü sorunu ırka bağlayınca, asıl belirleyici olan sahip sorumluluğu ve çevre gözden kaçar.

Irklar arasında davranış farkı yok mudur? Vardır, ama sanıldığından daha dar bir alanda. Bir ırkın seçildiği belirli özellikler, örneğin sürü koruma ya da getirme, ırk içinde belirginleşir. Buna karşın aynı ırkın içindeki bireysel çeşitlilik, ırklar arasındaki çeşitlilik kadar büyük olabilir. Hatta aynı batındaki kardeşler arasında bile mizaç farkı görülür. Anketlerle yapılan ırk karşılaştırmalarının sonuçları da çoğu zaman birbirini tutmaz. Bu yüzden “agresif ırk” etiketini ciddiye almak yerine temkinle karşılamak gerekir.

Riski asıl ne belirler?

Her köpek ısırabilir: korku, ağrı, sıkıştırılma ya da kaynağını kaybetme endişesi gibi koşullarda hemen her köpek eşiğini aşabilir. Bu yüzden “bu köpek asla ısırmaz” cümlesi de, “bu ırk ısırır” cümlesi de aynı derecede güvenilmezdir. Fark, ısırığın sonucunda ortaya çıkar. Büyük, kaslı, güçlü çeneli bir köpek aynı hatayı yaptığında daha ağır bir yaralanmaya yol açar. Ama bu “ısırma olasılığının” değil, “hasarın” farkıdır. İkisini karıştırmak, listelerin en büyük yanılgısıdır.

Isırıkların çoğu, tanıdık ortamlarda, sahipli aile köpeklerinden gelir. Çocuklar ve yaşlılar en çok yaralananlar arasındadır. Gözetimsiz bırakılan küçük çocuk, kaçamadığı için daha büyük risk altındadır. Dikkat çekici bir başka örüntü de şudur: kısırlaştırılmamış, aşısız ve kayıtsız köpeklerin ısırıkta öne çıkması, biyolojiden çok bakım ve yetiştirme koşullarıyla ilgili olabilir.

Kötü bir örnek de köpek dövüşüdür. Bu amaçla alınıp sonra bakılmayan, sosyal olarak yalnız bırakılan köpekler gerçekten sorunlu davranabilir. Ama aynı ırkın evde sevgiyle büyüyen bireyleri çoğunlukla sevecen aile köpekleridir. Davranışı belirleyen, genetik bir “tehlike” etiketinden çok yetişme koşullarıdır. Köpek dövüşü ise yasa dışıdır ve her yerde öyle olmalıdır.

Çoğu ısırık da aslında habersiz gelmez. Köpekler genellikle önce sinyal verir: sertleşme, dik bakış, hırlama. Bu işaretleri tanımak, ırk listesi ezberlemekten çok daha işe yarar.

Üstelik ilk ısırık, köpeğin daha önce hiç uyarı vermediği anlamına gelmez. Çoğu zaman uyarılar vardır ama fark edilmez ya da yanlış yorumlanır; örneğin kuyruk sallayan bir köpeğin mutlaka dost olduğunu sanmak yaygın bir yanılgıdır. Kuyruk sallamak yalnızca etkileşime hazır olmak demektir; sert duruşlu, tüyleri kalkık, dişlerini gösteren bir köpek de kuyruğunu sallayabilir.

Pratik öneriler

  • Köpeği ırk etiketine değil, kendi davranışına bakarak değerlendirin; bakışı, duruşu, hırlamayı ve rahatsızlık sinyallerini öğrenin.
  • İki yaşından küçük bir çocuğu köpekle asla yalnız bırakmayın; daha büyük çocuklarda da etkileşimi gözetim altında tutun.
  • Yavruyken sosyalleşmeye ve ödüle dayalı eğitime zaman ayırın; aşı, kayıt ve kısırlaştırma gibi sorumlulukları aksatmayın.
  • Köpeğin davranışı birdenbire değiştiyse ağrı ya da hastalık ihtimalini de göz önünde tutun.
  • Endişe duyduğunuz bir davranış varsa beklemeyin; ödüle dayalı çalışan bir eğitmenden destek alın.